
Po pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę polsko-ukraińską granicę przekroczyło ponad 3 miliony ludzi. Polska musiała w szybkim tempie stworzyć nowe prawo, które ureguluje status osób poszukujących ochrony przed wojną. Ogłoszono wtedy ustawę z dnia 12 marca 2022 roku o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa. Dokument ten określał zasady: legalnego pobytu i pracy, dostępu do opieki zdrowotnej i edukacji, korzystania z systemów pomocy społecznej oraz organizacji wsparcia przez agendy publiczne.
Po czterech latach obowiązywania tych zasad rozpoczął się nowy etap. Weszła w życie ustawa z 23 stycznia 2026 roku o wygaszeniu rozwiązań wynikających z ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa oraz o zmianie niektórych innych ustaw. Celem ustawy wygaszającej jest stopniowe odejście od rozwiązań nadzwyczajnych i przejście na rozwiązania systemowe zawarte w ustawie o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Liczne zmiany przepisów mogą budzić wątpliwości, dlatego poniżej przedstawiamy najważniejsze zmiany w przepisach dotyczące legalności pobytu i pracy obywateli i obywatelek Ukrainy w Polsce.
Legalność pobytu: status UKR i przedłużone dokumenty pobytowe
Ochrona czasowa
Zgodnie z najnowszymi wytycznymi Rady Unii Europejskiej ochrona czasowa została przedłużona do 4 marca 2027 roku. Co najmniej do tego dnia osoby z Ukrainy, które korzystają z ochrony czasowej, zachowują prawo do legalnego mieszkania i funkcjonowania w Polsce. Polskie przepisy są powiązane z unijnym mechanizmem ochrony czasowej, ustanowionej i przedłużanej decyzjami Rady Unii Europejskiej. Ochrona czasowa w Polsce nie skończy się nagle, lecz będzie trwać tak długo, jak długo Unia Europejska będzie uznawać ją za konieczną.
Przedłużanie dokumentów pobytowych
Nowe przepisy przewidują również automatyczne przedłużenie ważności dokumentów pobytowych, które wygasły po 24 lutego 2022 roku. Dotyczy to między innymi wiz krajowych, zezwoleń na pobyt czasowy, kart pobytu oraz uprawnień wynikających z ruchu bezwizowego. W praktyce oznacza to, że osoby, które przebywały w Polsce legalnie, lecz ich podstawa pobytu utraciła ważność po wybuchu wojny, nadal zachowują legalność pobytu do 4 marca 2027 roku.
Osoby przyjeżdżające do Polski po 4 marca 2026 roku
Warto jednak pamiętać o nowych terminach dla osób, które dopiero przybywają do Polski. Po 4 marca 2026 roku, aby korzystać z ochrony czasowej, trzeba w terminie 30 dni od przyjazdu złożyć wniosek o nadanie numeru PESEL. Można to zrobić w dowolnym urzędzie gminy. Brak rejestracji w ciągu 30 dni od dnia wjazdu będzie traktowany jako rezygnacja z ochrony czasowej.
Dotychczasowe regulacje dotyczące utraty i wygaśnięcia statusu UKR
Pozostałe zasady dotyczące utrzymania statusu UKR nie uległy zmianie. Można go utracić między innymi w następujących sytuacjach:
- gdy otrzyma się zezwolenie na pobyt stały lub zezwolenie na pobyt czasowy (np. kartę CUKR – o tym w dalszej części tekstu),
- gdy nabędzie się obywatelstwo polskie lub innego kraju UE,
- gdy zostanie się osobą objętą ochroną czasową w innym państwie członkowskim UE,
- gdy opuści się terytorium Polski na okres przekraczający 30 dni bez względu na przyczynę wyjazdu,
- w momencie złożenia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej.
Karta CUKR: co trzeba wiedzieć?
Karta CUKR jest to specjalne zezwolenie na pobyt czasowy przeznaczone dla obywateli i obywatelek Ukrainy korzystających dotychczas z ochrony czasowej w Polsce na podstawie statusu UKR. Rozwiązanie to pozwala uzyskać bardziej trwałą i stabilną podstawę pobytową.
Kto może się ubiegać o kartę CUKR?
O kartę CUKR mogą ubiegać się obywatele i obywatelki Ukrainy i niektórzy członkowie ich rodzin (małżonkowie, małoletnie dzieci, małoletnie dzieci ich małżonków, członkowie najbliższej rodziny mający Kartę Polaka), którzy przyjechali do Polski po 24 lutego 2022 roku z powodu działań wojennych i chcą zostać w Polsce. Kartę CUKR mogą otrzymać również dzieci urodzone w Polsce po 24 lutego 2022 roku, których matki mają kartę pobytu CUKR.
Aby otrzymać kartę CUKR, należy spełnić jednocześnie wszystkie poniższe warunki:
- mieć aktualny PESEL UKR w dniu złożenia wniosku,
- mieć aktualny PESEL UKR na dzień 4 czerwca 2025 roku,
- mieć aktualny PESEL UKR w dniu wydania karty przez wojewodę,
- mieć nieprzerwanie status UKR przez co najmniej 365 dni.
Jak złożyć wniosek o kartę CUKR?
Wnioski o kartę CUKR można składać od 4 maja 2026 roku wyłącznie elektronicznie za pośrednictwem systemu MOS (Moduł Obsługi Spraw), który jest prowadzony przez Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców. Wnioski złożone w innej formie pozostawia się bez rozpoznania.
Poprawnie wypełniony wniosek powinien zawierać: kwalifikowany podpis elektroniczny albo podpis zaufany, aktualne zdjęcie w formie cyfrowej, dowód uiszczenia opłaty za wydanie karty pobytu (100 zł) oraz dowód potwierdzenia uiszczenia opłaty skarbowej za udzielenie zezwolenia na pobyt czasowy (340 zł).
System MOS automatycznie weryfikuje dane w rejestrach PESEL. Jeśli dane te nie są kompletne lub nie zgadzają się z dokumentem podróży (paszportem), system zablokuje możliwość złożenia wniosku.
Ustawowy termin rozpatrzenia wniosku o kartę CUKR wynosi 180 dni.
Ważne terminy i zasady korzystania z karty CUKR
Karta CUKR jest wydawana na trzy lata. Po jej otrzymaniu traci się automatycznie status UKR wraz ze wszystkimi przynależnymi mu dotychczas świadczeniami. Po otrzymaniu wiadomości o tym, że karta CUKR została wystawiona jest 60 dni na osobisty odbiór dokumentu. Jeśli przekroczy się ten termin, dokument jest unieważniony i traci się zezwolenie.
Osoba mająca kartę CUKR może swobodnie podróżować po strefie Schengen do 90 dni w każdym 180-dniowym okresie. Jednorazowy wyjazd z Polski na dłużej niż sześć miesięcy spowoduje cofnięcie zezwolenia.
Osoba, która uzyskała kartę CUKR, zobowiązana jest do informowania właściwego wojewody o każdej zmianie miejsca pobytu w terminie 15 dni roboczych.
Legalność pracy i dostęp do rynku
Osoby ze statusem UKR
Obywatele i obywatelki Ukrainy ze statusem UKR zachowują prawo do wykonywania pracy na dotychczasowych zasadach. Warunkiem legalnego zatrudnienia pozostaje powiadomienie przez pracodawcę Powiatowego Urzędu Pracy o powierzeniu wykonywania pracy w terminie 7 dni od dnia rozpoczęcia pracy. Praca musi być wykonywana zgodnie z warunkami wskazanymi w tym powiadomieniu. Jeśli zmienią się istotne warunki zatrudnienia, takie jak rodzaj umowy, stanowisko, wymiar czasu pracy lub obniżenie wynagrodzenia, pracodawca składa nowe powiadomienie.
Osoby niekorzystające z ochrony czasowej
Według nowych przepisów obywatelki i obywatele Ukrainy, jeśli przebywają w Polsce legalnie i nie korzystają z ochrony czasowej, mogą podejmować pracę na podstawie powiadomienia o powierzeniu wykonywania pracy jeszcze przez trzy lata. Po tym czasie osoby te będą musiały zdobyć inną podstawę uprawniającą do pracy, np. oświadczenie o powierzeniu wykonywania pracy cudzoziemcowi lub odpowiednie zezwolenie.
Osoby z kartą CUKR
Osoby posiadające nową kartę CUKR mają pełny dostęp do polskiego rynku pracy. Oznacza to, że pracodawca nie ma już obowiązku uzyskiwania dodatkowych dokumentów, aby legalnie zatrudniać obywateli i obywatelki Ukrainy.
Wsparcie oferowane przez Fundację Ocalenie
W przypadku wątpliwości dotyczących legalizacji pobytu, ochrony czasowej, uzyskania karty CUKR czy legalności zatrudnienia serdecznie zapraszamy do Centrum Pomocy Cudzoziemcom. Fundacja oferuje bezpłatne wsparcie prawne, pomoc w przygotowaniu niezbędnych dokumentów i wniosków oraz obsługę w języku ukraińskim, polskim, rosyjskim, angielskim, arabskim, wietnamskim, francuskim, paszto i perskim.
Karolina Raczkiewicz - prawniczka Fundacji Ocalenie. Absolwentka prawa i arabistyki. Doktorantka w Międzydziedzinowej Szkole Doktorskiej Uniwersytetu Warszawskiego.
Artykuł powstał w ramach Projektu FAMI.02.01-IZ.00-0087/25: „Razem na rzecz spójności społecznej. Długotrwała integracja osób cudzoziemskich w społeczeństwie przyjmującym”. Czas trwania Projektu: 01.01.2026 – 31.12.2028.
